Bài 17 · Phần D - Chất lượng và liêm chính

Những gì tuyệt đối không được làm với số liệu

Một kết quả xấu nhưng thật vẫn bảo vệ được. Một kết quả đẹp nhưng bịa thì một câu hỏi là sập.

≈ 9 phút đọc · 1 bài tập 15 phút · Nối tiếp: Bài 18 - Bộ câu hỏi phản biện

Ẩn dụ để nhớ

Bắn tên vào tường rồi vẽ hồng tâm quanh mũi tên thì lần nào cũng "trúng". Gần như mọi lỗi dưới đây là một kiểu vẽ hồng tâm sau khi bắn: đổi luật chơi sau khi đã thấy kết quả.

Tám việc cấm, nhìn từ khóa luận của bạn

Việc cấmTrông như thế nàoVì sao sai
Bịa phiếuThiếu 40 phiếu, tạo thêm 40 dòng "giống thật".Không có người thật nào đứng sau. Mọi kết luận rỗng.
Tự điền phiếuBạn hoặc bạn bè điền hộ nhiều lần cho đủ 250.Vẫn là bịa. Một người điền 30 phiếu tạo ra sự nhất quán giả.
Xóa ngoại lai vì làm xấu kết quảLoại 15 phiếu vì bỏ đi thì alpha X2 tăng.Lý do loại phải độc lập với kết quả (xem Bài 05).
p-hackingBỏ biến, đổi cách làm sạch, chạy lại đến khi H3 có p < 0,05.Thử đủ nhiều cách, sẽ có cách "có ý nghĩa" do ngẫu nhiên.
HARKingThấy X3 tác động âm, sửa H3 thành "tác động âm" như đã dự đoán từ đầu.Giả thuyết phải có trước dữ liệu.
Chọn ngưỡng theo ý muốnAlpha X2 không đạt 0,7 (Nunnally, 1978) nên hạ xuống 0,6; H3 có p = 0,07 nên đổi mức ý nghĩa sang 0,10.Ngưỡng chọn sau khi thấy số là chọn để thắng. Dùng 0,6 thì phải dẫn đúng Nunnally (1967) hoặc Hair et al., không phải 1978.
Sửa số cho khớp bài mẫuBài mẫu có R² = 0,62, bài bạn 0,38 (số liệu giả lập), nên "chỉnh" vài ô.Mẫu khác thì số khác. Khớp không phải mục tiêu.
Chép kết quả người khácLấy bảng hồi quy của khóa luận khác, đổi tên biến.Đạo văn và bịa dữ liệu.

Xóa ngoại lai, p-hacking, chọn ngưỡng nguy hiểm nhất vì không cảm thấy như gian lận. Cách phòng: chốt luật chơi trước khi mở dữ liệu, và ghi lại.

Vì sao nguy hiểm: học thuật và pháp lý

  1. Về học thuật: bị phát hiện dễ hơn bạn nghĩ Phiếu bịa thường quá "sạch": độ lệch chuẩn thấp bất thường, các câu tương quan gần như hoàn hảo. Hội đồng có thể đòi mở file .sav chạy lại tại chỗ.
  2. Về hồ sơ: bạn đã ký lời cam đoan Khóa luận có trang cam đoan số liệu trung thực. Nhiều quy chế trường cho phép hủy kết quả, kể cả sau khi cấp bằng - nhưng bạn phải đọc quy chế của trường mình, khóa học không trích thay bạn.
  3. Về học thuật: dùng số của người khác mà không ghi nguồn là đạo văn Bảng số và đoạn diễn giải của người khác đều có tác giả. Không nên gọi đây là chuyện "bản quyền" - đạo văn chủ yếu là vi phạm quy chế học thuật, và đó đã đủ nặng.

Tôi không trích điều khoản cụ thể vì chưa đối chiếu văn bản gốc. Hãy đọc quy chế đào tạo của trường bạn.

"Kết quả xấu" khác "kết quả sai"

Kết quả xấuKết quả sai
Là gìTính đúng từ dữ liệu thật, chỉ là không như kỳ vọng.Quy trình, mã hóa hoặc file có lỗi.
Ví dụH3 không được ủng hộ; R² chỉ 0,38; alpha X2 = 0,66 (số liệu giả lập).Quên đảo điểm câu hỏi đảo; nhập ngược mã Nam/Nữ; đưa nhầm cột Y.4 vào X4.
Phải làmGiữ nguyên, báo cáo, giải thích.Sửa, ghi vào nhật ký, chạy lại.

Câu tự kiểm tra cho mọi lần sửa: "Nếu kết quả đã đẹp sẵn, tôi có vẫn sửa không?" Có → sửa lỗi. Không → p-hacking.

Khi kết quả không như kỳ vọng, viết thẳng: "Kết quả hồi quy không ủng hộ H3 (β = 0,06; p = 0,21 - số liệu giả lập). Điều này có thể do…", rồi bàn lý do ở Chương 5. Giả thuyết bị bác bỏ, giải thích tử tế, vẫn là một phát hiện.

Nhật ký phân tích: tấm lá chắn của bạn

Giống sổ nhật ký chuyến bay: ghi mọi thao tác theo thứ tự. Gọi là nhật ký phân tích (analysis log). Mục đích là tái lập: người khác, hoặc bạn ba tháng sau, chạy lại phải ra đúng số.

Ngày giờĐã làm gìFile / syntaxKết quả và lý do
[ngày] 09:00Chốt H1–H5 nguyên văn từ Chương 2KLTN_CHINH_SUA_DOT_1.docxCó ngày ghi trước khi thu dữ liệu
[ngày] 09:20Chốt ngưỡng: α ≥ 0,7 (Nunnally, 1978) cho Cronbach's Alpha; mức ý nghĩa 0,05-Không đổi sau khi thấy số
03/12 14:00Lưu bản thô, không bao giờ sửaraw_2026-12-03.sav312 dòng (số liệu giả lập)
03/12 15:10Loại phiếu theo tiêu chí đã chốt01_lamsach.spsLoại 47, còn 265 (số liệu giả lập)
05/12 10:30Phát hiện quên đảo điểm X3.4, sửa, chạy lại alpha02_alpha.spsLỗi mã hóa, sửa bất kể kết quả

Ba dòng cuối là ví dụ cho tương lai - bạn chưa khảo sát. Nút Paste trong SPSS sinh ra syntax: lưu thành .sps.

Kiểm tra trí nhớ

Bạn đã chốt mức ý nghĩa 0,05. H3 có p = 0,07 (số liệu giả lập). Cách nào trung thực?
Đổi sang 0,10 hấp dẫn vì có bài dùng mức đó - nhưng chọn sau khi thấy p = 0,07 là chọn để thắng. Hai lựa chọn kia là p-hacking và HARKing.
Trường hợp nào là "kết quả sai", phải sửa?
Quên đảo điểm là lỗi quy trình, phải sửa dù kết quả theo chiều nào. Alpha dưới 0,7 (Nunnally, 1978) dễ bị coi là "sai", nhưng tính đúng từ dữ liệu thật thì đó là kết quả xấu: báo cáo, không chỉnh số.
Khi nào loại một phiếu khỏi dữ liệu là chính đáng?
"Cách xa trung bình" nghe như định nghĩa ngoại lai, nhưng với Likert 1–5, điểm 1 vẫn hợp lệ. Lý do loại phải độc lập với kết quả, ghi trước, áp cho mọi phiếu.
Mục đích chính của nhật ký phân tích là gì?
"Đủ hồ sơ" nghe hợp lý nhưng sai mục đích - nhật ký thường không bắt buộc nộp. Nó để tái lập, và đó là bằng chứng bạn không bịa.

Nhớ lại không nhìn đáp án

Tự trả lời thành tiếng trước khi bấm mở.

HARKing là gì, và vì sao phải ghi ngày cho H1–H5 ngay từ bây giờ?
bấm để xem
Đặt hoặc sửa giả thuyết sau khi thấy dữ liệu, rồi viết như đã dự đoán từ đầu. Ghi H1–H5 kèm ngày trước khi khảo sát là bằng chứng giả thuyết có trước.
Câu hỏi nào giúp bạn phân biệt sửa lỗi với p-hacking?
bấm để xem
"Nếu kết quả đã đẹp sẵn, tôi có vẫn sửa không?" Có → sửa lỗi. Không → p-hacking.
Một dòng nhật ký phân tích cần những thông tin gì?
bấm để xem
Ngày giờ · đã làm gì · file/syntax · kết quả và lý do. Thiếu file/syntax thì không tái lập được.

Bài tập - lập nhật ký phân tích hôm nay

15 phút · làm ngay

Tạo file nhat-ky-phan-tich.xlsx cạnh KLTN_CHINH_SUA_DOT_1.docx, 4 cột như bảng mẫu. Viết 5 dòng có thật hôm nay - chưa có dữ liệu thì chỉ ghi việc chuẩn bị:

  1. Chép nguyên văn H1–H5 từ Chương 2.
  2. Ngưỡng cho từng phân tích: α ≥ 0,7 (Nunnally, 1978) cho Cronbach's Alpha; KMO ≥ 0,5 (Kaiser, 1974) cho EFA.
  3. Mức ý nghĩa cho kiểm định giả thuyết (ví dụ 0,05).
  4. Tiêu chí loại phiếu: sai câu sàng lọc, trả lời một mức cho mọi câu, thiếu nhiều câu.
  5. Quy ước tên file: bản thô raw_ngày.sav không sửa; syntax đánh số 01_, 02_.

Sản phẩm: 5 dòng ghi ngày hôm nay - kế hoạch phân tích chốt trước khi thấy số.

Đọc thêm - nguồn chính cho bài này

Field, A., Discovering Statistics Using IBM SPSS Statistics, 6th ed., SAGE - chương về các vấn đề của kiểm định ý nghĩa thống kê (p-hacking, HARKing, tự do lựa chọn của nhà nghiên cứu). Trang nhà xuất bản SAGE. Đọc để hiểu vì sao thử nhiều cách phân tích làm p mất nghĩa.

Ghi chú thuật ngữ: từ điển chưa có p-hacking, HARKing và nhật ký phân tích; bài này dùng cách gọi phổ biến.

Có gì chưa rõ?

Hỏi tôi bất cứ lúc nào

Tôi là giáo viên của bạn trong khóa này. Phân vân một thao tác là sửa lỗi hay "làm đẹp"? Mô tả cho tôi, ta áp câu tự kiểm tra cùng nhau.

← Lộ trình đầy đủ · Từ điển thuật ngữ · Bài 17/18